ENGLISH/INUKTITUT
traditionandtransition@mun.ca        
    

    

    

Kaujititsinik kinaunimmikInuit imngiusingit, imngitellu Morâviat Labradorimi

Kaujisattik

Tom Gordon

Kaujisapviutausok

email: tgordon@mun.ca

Tânna Piusik

Taikkua tusannitut nitjâtet piusituKangit Moraviap Inunginnit satjugiami Labradorimi imailingavut, atautsimik iniKajumut, sakKijâgettuk piuset tigumianginnagajattanganik tukisisonguKattagiamut ilikkuset atjigengitutigijunik. Tânna piusik – uppitojuk nutaungitut piuset pisimajut immappiup akiani ullumiulittumillu atuttauKattajut taikkunangat Bach amma Mozart – sanasimajuk atautsiujumit sivulliusimajumik amma aulatjataujumik atuniKatsiatumik tungavimmik KaujimaKatigesonguniammata akungani Inunginnik Labradorimit amma Moraviap misiuninginnik tikilautsimajunut angiggagijanginnut 1770-ni. Tâvatualli, akuni jârini malijunut, piusituKait pigiasiutigijausimajuk katutjiKatigennigijaujunut Inuit pinguatiuKattalittunut ilinnialautsimajunut. Akungani 200 jârini, piuset tikilautsimajuk silatânimiungutluni asianguvalliasimajuk takutitsiliaKitluni Inuit uppinigijanginnik amma illigijauKattajunut. Tukisilluni tâpsuminga taimangasuaniusimajumik amma kamagiamut nunalet Kanuttogutigijanginnik KaujimajaukKujaujunut amma pikKujigiallagiamut suli kajusiutigijaujumut pivalliatautlutik tugâgutigijaulluasiasimajuk taikkuninga “Inuit Piusinginnik amma Pinguatiujunut iluani Moraviap Labradorimi” suliatsamut. Tom Gordon, ilinniatitsijillagik nukKangalittuk IkKaumajaugutigillugu Ilinniavingata PiusigijauKattajunut, sivukkatiusimavuk tâpsuminga suliatsamik. Tâvatuak taikkuangusimavut nunalimmiut namminik – nenigattet, ingitet, posaunittet upvalu sivanniaKattajut – Kanuilinganitsanganik amma Kaujimattisisimatsiatuvinik suliatsamik taimanganit Dr. Gordon suliaKagiasilaugaminik Nain-imi, Makkovik amma Hopedale-imi ilainnangani fifteen jâriusimalittunik.

Tânna taimangasuanit allataumajuk piusituKait ullungit sivullipâmik sakKilautsimajuk akuninga Jens Haven-imik – tainna karâllimi inolilautsimajuk Moraviamiunik misiuniulautsimajuk – amma Seguliak, tainna Inuk sivukkatiusimajuk, taipsumani Haven tikilautsimajuk Labradorimut 1764-rami. TautseKatigelautsimajut piusiKajunik: Seguliak mumigaKattalauttuk niuggutuKaniammat “ilagitlugit, sulitsiamagittumik uppitongimagitluni ilusiKatluni, nipalukâlunnilu.” kiujautluni, Haven “tutsialauttuk ingitauKattajumik karâllimit, taipsumani nukkainatuinnalauttut, amma tusâtsiatlutik nâjinninganut.1” Taimanganit, atjigelulaungutut pinguatlutik. Misiunik sakKititauliaKiniatluni Labradorip satjugiangani, Moraviamiut Kaujiniatlutik Inuit tamâgennik KanuttogutiKalauttut amma ilisagaisongutlutik imappiup akianit tutsiagutsinginnik, piluattumik ingitet tutsiagutsinginnik. Misiuniulautsimajuk takunnâlautsimammat sivullipânginnik ullunginnik iniKaniammata Hebronimi: “Tutsiajut tutsiagutsinik piugijaunippângulauttut suliatsagijautluni taikkununga taijauKattalauttunut Esquimaux-kunut; amma sakKijânginnatuk tusâgianginnik, piluattumik annangit amma sugusingit, ilauKatauliaKiKattagiamut Kaujimajautsiatunut tutsiataujunut ammangajuni silami.2” Misiunet Kaujimatitsiniammata inutuinnanik tutsiataugalaKattajunut iliKullugit Uppinikkut tusagatsanginnik, Inuit pigumatsialauttut ilisimallagigiamut ajunnatojununik tutsiatauKattajunut Moraviamiut natjasimajanginnik imappiup akianit. Tikimmat jâringit 1820s, Inuit ingitingit tutsiaKattasimajut ajunnatojunik tutsiatauKattajunik sitamanguttitaumajunut. Akuniulungituk tikikkâtillugu sivullipâmmagik nenigak Labradorip satjugianganut, Inuk nenigattik ilauKatauKattalauttuk tutsiajunut. French-imiutait natjuit, horns, clarinets, agiaguset amma taijaujut celli pinguatausongulauttut atuttautlutillu Inuit nitjautinginginnut, angijualummik allât tikimmat 1850 jâringit ininganolauttut pinguatet aullatitauKattalauttut imappiup akianut. Sivungagut KanilliKâgani nineteenth century jâringit, taikkua ingitet amma posaunittet ilonnainut Moraviap Labrador nunagijanginni sivukkatiKalauttut Inuit pinguatinik. Angutet sollu Ambrose Assa Hopedale-imi, Jeremias Sillitt Okkamit, Natanael Illiniartitsijok Nain-imit sivukkatituinnaululaungitut ingitinik amma pinguatinik, tâvatuak asiangutitsivallialilauttut piusinginnik sivullimi tikiajajunut Moraviamiunik namminik sanaliaKitlutik isumagijanginnik.

Pivalliatitsigasuagiamik tukisinnimik ilinganiKajumut taimangasuaniusimajumik taikkuninga pinguatiusimajunit amma taikkuninga maligajattunut twentieth century jâringinnut ilautitsigiaKagajattut Kanuittusuatuinnanik Kaujisannimik. Unuttumaget piulimajaujut tutsiagutset allataumajut tigumiattaujullu katimavingani Nain-imi, Hopedale amma Makkovik ilijaujut Kagitaujatigut ungatânevut 25,000 allataumajunut pâginângit mânna piulimajaujut. Unuluanit apvangit taikkunangat tigumiattauvut Inuit nenigattinginnut amma ingitiuKataujunut. Tânna allaKutik piusigisimajangita – angijutliujunut tâkkutigona Moraviap allaKutingit – Kimiggutauvut Kaujigatsatâgiamut tigumiattaugettunut ilinganiKajunut Inuit tutsiagutsinginnik- sanajauKattajunut amma Inuit pinguatinginnik taikkununga sanalautsimajunut tâpsuminga piusituKammik, amma sutaijajut apitsutaumajut nipiliuttausimajut taikkunangat ullumiulittuk amma mânnaKammik inogunnaisimajunut ingitiuKattasimajunut suli kamatsiaKattajunut tâpsuminga piusituKammik.

Taikkunangat apitsutausimajunit kamagiasilauttut tâpsuminga suliatsamik tugâgutiKaliaKigiamut ilauKataunikkut Kaujisannimik suliatsamik. Taikkua posaunittet atuttauKattasimajunut pingualuvinitlutik nunalinni ullusiugutauKattasimajunut akuninit nunguvalliasimajut jârini Kângisimajuni twentieth century jâringinni. Tâpsuminga asiujisimanninganik ippiniattausiasimajuvinik, taimaimmat kenaujatigut ikajuttautlutik taikkunangat Grenfell katutjiKatigegutinganik, sakKititsilaukKugut taijamik Tittulautet Nunatsiavuttini. Ungatâni pingasunik aujani katiKattasimajuvinet atunik Hopedale-imi, Nain amma Makkovimmi takutitsijunut ilanganik thirty nutânik pinguatinik posauninnut piusituKagijausimajumut. Akuniungituk taikkua posaunittet utivalliaKilauttut taimangasuanik piusigijauKattasimajunut ullusiutlutik atuttauKattasimajunut nunalet inosinginni: Ikitaulimmat Napâttuasop ikumangit, pisuKattajunut iluvipvimut ânniaviani ullâgatsukut, tikilimmata atjatuttet umiangit upvalu InutuKait inolipvisiujunut. Jâringani 2015, taikkua Nainimit posaunittingit ingiggalauttut Herrnhut, Germany-imut ilauKataugiattugiamut 36th jâringanik Brüderisher Bläsertag – tânna sivulligilauttanga iluani 250 jâriukasângujunut Inuit pinguatingit ingiggagiulaunninganik Moraviap angiggangata katimmavinganut pinguagiattugiamut. Ukiatsânguniattumillu, St. John’s-imeniammata pinguagiatutlutik taikkunga katingavik inuit allanganguattet ullusiupvinganut, taikkut pinguatet nipiliusimalauttut namminik taijaujumik CD Nainip Tittulautingit (nipiliuttausimajut tikisattausot tâkkutigona Facebook).

Ullusiullugit amma Kaujimakkujillugit Labrador Inuit pinguatinginginnik asiangulaummijuk tugâgutigijautluni taikkununga atuKatigelauttunut Kaujimajamminik tâpsuminga piusituKagijausimajumut. Angutigiamut tâpsuminga tugâgutimmik pigiasisimavugut unuttunik CD-nik pitaKajunik Inuit pinguatinik pinguajunut, ammalugiallak pinguaKujiKattatluta Labradorimi amma kinakkutuinnanut Kaningitumi. Jâringani 2015, Pillorikput Inuit: Moravian Arias ilonnainut Nalliuvinnut nuititaulauttuk, pinguajuk pasik Karrie Obed amma tutsiatik Deantha Edmunds (nipiliuttausimajut tikisattausot omangat MMaP). Katitsutaumajut immigolingajunit pinguatunut amma maggongujut ingitiKatlutik amma nenigattiKatlutillu, Pillorikput Inuit sâlaKakasâlauttuk jâringani 2015 ECMA NunaKakKâsimajuit Pinguatet Jârimi AittutauKattajunut. Nain pasik Karrie Obed maliKataulauttuk kingulliani jâringani nuititauniammat katitsutaumajut Moraviap ingigusingit taijaujumik Imgiguset Posauninnut Ingigusingit tutsiatluni ilaKatlunillu immigolingajumik posaunittimik pinguatluni Mark Turner. MânnaKammik katitsutaumajut piulimajausimajunut nipiliuttausimajut taijaujuk “Ahâk, Ahâk!” Moraviap ingigusingit Labrador Inunginnit nuititaulauttuk iluani “Back on Track” taijak Memorial’s Music, Media & Place Research Centre. Unikkausik namminik piulimajausimajunut nipiliuttaumajunik ingitinik amma posaunittinik pisimajunit nunalinnit Nain, Hebron, Hopedale amma Makkovik, “Ahâk, Ahâk!” katingatitsijuk ottogattausonut tâkkunangat piusituKannik namutuinnak seven huntait jârinut. Tânna CD ilagijauvuk 64 pâginâlimmik atuagaliuttausimajumik takutitsijumik piusigijauKattasimajunut Moraviap piusinginnik iluani Inuit Labradorimiunut tamâgennik Inuttitut amma Kallunâtitut. Mertz-imi 2018, pinguatuKalaukKuk Moraviap Inuit piusinginnik ilingajumut Passiontide amma ânniavianut taijamik Makkipok! Pinguataulauttuk iluani Basilica St. John-imit tainna Baptist-ngunigâttait St. John’s-imit inuKasongujumut takunnâgiattuKattajunut 800-inik. Tutsiatik amma inutotluni tutsiaKattajuk Deantha Edmunds ikajuttaulauttuk taikkununga annanut Cove Annait Ingitinginnut, Newman Nipalet angutiujunut ingitinginnut amma taikkununga Newfalâmi Ingitinginnut. Pinguatausimajut ilangit takutsausongulauttut nunatsualimâmi CBC-kut ânniaviangulauttumi Sontâgimi ilangagijautluni sanattaulauttumut taijamik Thumbprints in Seal Oil.

Suligiallak, suliatsanik kajusiutiKajut âkKisuigasuatlutik Kagitaujammut ilisitlutik piulimatsivimmik tutsiagalausigalannik allatausimajunut katitsutaumajunut katimavinni Nain-imi, Hopedale amma Makkovik (ilautitsijumik ilonnakasânginnik piKutigijausimajunut pilautsimajunit Hebronimi tigumiattauKattasimajunut), pitaKatlunillu ilanginnik 500 nipiliuttaumajunik pitâgijausimajunut OKâlaKatiget Society-itikkunit NâlautiKapvinganit amma sutaijajunik immigolingajunit katitsuiKattajunut. Nenittausimajut nutângutitaugalatlutik pinguaKattajunut pisimajunit ilanginnit 200 tutsiagutsinik ilagiattauvut piulimapvimut. Ilagiallugu, pitjutiKatauinnatumik atautsimik atâgut pitagijanginnut taijamik “Taijaujuk Kulâni: Tutsiagutet PiusituKait pisimajumit Labrador Inunginnit” atuinnaguttitaulimmijuk.

.........................................................

1 “Retrospect of the History of the Mission of the Brethren’s Church in Labrador for the Past Hundred Years (1771-1871),” Periodical Accounts 28 (1871): 8.
2 “Letter from Hebron,” Periodical Accounts, XIV: 161, (December 1838), p. 426.

Suliangujut